Intervista
A janë liberalët dhe populistët thjeshtë në kërkim të një master-i të ri?

A janë liberalët dhe populistët thjeshtë në kërkim të një master-i të ri?

Slavoj Zizek - 25 dhjetor 2018 - 13:24

The Economist: Çfarë nënkuptoni me ''epokën e post-njerëzimit? Çfarë e karakterizon atë?

Slavoj Žižek: Më së pari, nuk bëhet fjalë për automatizimin dhe robotizimin e procesit të prodhimit, por më shumë për shtrirjen e rolit të shkencës, makinerive dhe medias dixhitale në rregullimin dhe kontrollin social. Regjistrimi i detajuar i të gjitha veprimeve dhe shprehive tona i mundëson makinerisë dixhitale të na njohë, madje edhe psikikën tonë, më mirë se sa e njohim ne vetëvetën. Në këtë mënyrë, kontrolli social nuk ka më nevojë të ushtrohet në stilin e vjetër ''totalitar'', përmes dominimit të hapur – ne jemi tashmë të manipuluar dhe të kontrolluar kur veprojmë lirshëm dhe thjeshtë ndjekim nevojat dhe dëshirat tona.

Por është një tjetër veçori që e justifikon termin ''post-njerëzim'': mundësia e lidhjes direkte mes trurit tonë dhe rrjetit dixhital. Kur kjo të ndodhë, ne humbasim distancën elementare që na bën njerëz, distancën mes realitetit të jashtëm dhe jetës sonë të brendshme ku ne mund ''të mendojmë çfarë të duam''. Me mendimet e mia mund të ndërhyj menjëherë në realitet- por makina gjithashtu e regjistron menjëherë çfarë unë mendoj.

Në vitet e fundi të jetës së tij, Stephen Hawking eksperimentoi me një teknologji për të komunikuar me botën – truri i tij ishte i lidhur me një kompjuter, në mënyrë që mendimet e tij të mund të zgjidhnin fjalë dhe të formulonin fjali, të cilat më pas i transmetoheshin një sintetizuesi zëri që të fliteshin me zë. Fredric Jameson ka vërejtur se si sot është shumë më e lehtë të imagjinohet fundi i botës sesa fundi i kapitalizmit. Kjo mprehtësi sarkastike sot po bëhet realitet: duket sikur, në një farë forme të re, kapitalizmi efektivisht do t'i mbijetojë fundin, jo të botës, por të njerëzimit.

The Economist: Brexiti dhe ngritja e politikanëve populistë duket të tregojnë se votuesit duan të jenë të mbrojtur nga skajet më të vështira të globalizimit. Kështu, për t'iu referuar edhe një herë mendimit të Jameson-it, a është më e lehtë të imagjinohet fundi i botës sesa fundi i konsensusit mbi tregun e lirë i lidhur me Margaret Thatcher-in dhe Ronald Reagan-in?

Žižek: Si me fashizmin, mendoj se populizmi është thjeshtë një mënyrë e re për të imagjinuar kapitalizmin pa skajet e tij të vështira; një kapitalizëm pa efektet e tij të shkatërrimit social. Populizmi është njëri nga dy opiumet për popullin: njëri është populli, dhe tjetri është vetë opiumi. Kimia (në versionin e saj shkencor) është duke u bërë pjesë e jona: aspekte të mëdha të jetëve tona po karakterizohen nga menaxhimi i vetë emocioneve tona nga drogat, prej përdorimit të përditshëm të hapave të gjumit dhe antidepresivëve deri te lëndët e rënda narkotike. Ne nuk jemi të kontrolluar vetëm prej pushteteve sociale të padepërtueshme, vetë emocionet tona janë të ''kontraktuara''/transferohen në stimulime kimike. Ajo çfarë mbetet nga angazhimi pasionant i publikut në Perëndim është kryesisht urrejtja populiste dhe kjo na çon tek opiumi i dytë për popullin, vetë populli, ëndrra e mjegulluar populiste e destinuar të errësojë antagonizmat tonë.

The Economist: Më 1968-n, Jacques Lacan iu tha studentëve protestues në Paris se ''çfarë ju po aspironi si revolucionarë është një master i ri. Do ta gjeni një të tillë.'' A reflekton kjo thirrje e populistëve dhe të ashtuquajturve burra të fortë një dëshirë për autoritet që demokracia liberale s'mund ta ofrojë?

Žižek: Po, por në një mënyrë ndryshe nga ajo çfarë kishte në mendje Lacani në leximin e tij pesimist për trazirat e 1968-s. Për Lacan-in, konsekuencat e 1968-s ishin ndërprerja e figurës së vjetër të masterit (autoritarin e drejtpërdrejtë) dhe ngritjen e një figure të masterit të ri, atë të ekspertit – çfarë Lacani e pagëzoi si ''diskursi universitar''. Vetëm mendo se si justifikohen sot masat ekonomike – jo si shprehje e vullnetit politik dhe e një vizioni pozitiv social por si pasoja të një dijeje neutrale: duhet të kryhen, kështu funksionon tregu.

Të rikujtojmë se si ekspertët në Bruksel vepruan në negociata me Qeverinë greke të Syriza-s gjatë euro krizës së vitit 2014: pa debat, kjo duhet të kryhet. Mendoj se populizmi i sotëm reagon ndaj faktit se ekspertët nuk janë vërtetë mjeshtra, se ekspertiza e tyre nuk funksionon – përsëri, vetëm të kujtojmë se si shembja financiare e 2008-ës i zuri ekspertët të papërgatitur. Përkundër sfondit të kësaj fiaskoje, mjeshtri tradicional autoritar po rikthehet, qoftë edhe me maskën e kllounit. Çfarëdo qoftë Trumpi, ekspert nuk është.

The Economist: Dëshironi një master të ri?

Žižek: Për çudi, PO, e dua. Por ç'lloj masteri? Zakonisht masterin e shohim si dikush që ushtron dominim, por ekziston një tjetër sens më autentik i masterit. Një master i vërtetë nuk është agjent i disiplinës dhe ndalesës, mesazhi i tij nuk është ''Ti s'mundesh!'', e as ''Ti duhet të...!'', por një shpallje ''Ti mundesh!'' – çfarë? Të bësh të pamundurën, për shembull, çfarë duket e pamundur brenda koordinatave të konfigurimit ekzistues. Dhe sot, kjo do të thotë diçka shumë precize: ju mund të mendoni përtej kapitalizmit dhe demokracisë liberale si korniza përfundimtare të jetëve tona.

Masteri është një ndërmjetësues që zhduket, i cili ju rikthen prapa veten tuaj, që ju çon në zgripin e lirisë suaj. Kur dëgjojmë një lider të vërtetë, zbulojmë çfarë dëshirojmë (ose, më saktë, çfarë“tashmë-gjithmonë” kemi dëshiruar pa e ditur. Një master është i nevojshëm sepse nuk mundemi t'i qasemi menjëherë, pa ndërmjetësim, lirisë tonë – për ta fituar këtë qasje, na duhet të na shtyjnë nga jashtë, duke qenë se ” gjendja jonë natyrore” është ajo e hedonizmit inert; e asaj çfarë Alain Badiou e quan “kafshë njerëzore”.

Paradoksi themelor këtu është se sa më shumë jetojmë si “individë të lirë pa master”, aq më shumë jemi efektivisht jo të lirë, të kapur përbrenda kornizave ekzistuese të mundësive. Një master është i domosdoshëm për të na shtyrë ose shqetësuar për nga liria.

The Economist: Ju keni argumentuar për "zaptimin" e rrjetit dixhital, por si munden njerëzit e zakonshëm t'u kërkojnë llogari firmave të mëdha të teknologjisë nëse vetëm një pjesë shumë e vogël e jona është e aftë të kuptojnë një algoritëm?

Žižek: E vërtetë, ne – shumica – nuk i kuptojmë detajet e algoritmeve, por lehtësisht mund ta kuptojmë se si kontrollohemi nga rrjeti dixhital. Për më tepër, nuk mendoj se vetë ekspertët e kuptojnë plotësisht se si funksionon vërtetë rrjeti dixhital, plus edhe ata qëua shfrytëzojnë dijen po ashtu nuk i dijnë detajet teknike.

A mendoni se kur Steve Bannon mobilizoi Cambridge Analytica, i kuptonte detajet algoritmike të punës së tyre? Ose le të marrim ekologjinë: për të kuptuar ngrohjen globale dhe vrimën e ozonit, na duhet shkenca të cilën shumica prej nesh nuk e kuptojmë, por megjithatë mund të luftojmë kundër perspektivës së katastrofës ekologjike.

Natyrisht, ka rreziqe të manipulimit këtu, por na duhet t'i pranojmë. Duhet të heqim dorë nga besimi naiv në mençurinë spontane të njerëzve të zakonshëm si udhërrëfim për veprimet tona. Ky është paradoksi i epokës tonë: ditët më të zakonshme të jetëve tona kontrollohen nga dije shkencore dhe rreziku i këtij kontrolli (shpesh të padukshëm) mund të luftohet vetëm nga një dije alternative, jo nga mençuria e Kohës së Re dhe comon sense-i.

Përktheu: Arlind Manxhuka