kritikë
Filozofia për filozofët e Althusserit

Filozofia për filozofët e Althusserit

Agon Hamza - 04 mars 2019 - 15:23

Viti 1991 duhet të ishte viti i varrosjes së një projekti që tashmë kishte së paku një dekadë prej se kishte vdekur. Ose, së paku kështu mendohej. Por, nuk po flasim për gjithfarë vdekje, nga ato të zakonshmet, për të cilat dëgjojmë çdo ditë. Po flasim për vdekjen politike të Idesë së komunizmit, dhe vdekjen teorike të Marksizmit – ose, thënë shkurt, për vdekjen e projektit më radikal të çlirimit dhe barazisë së njerëzimit.

Ndonëse të gjithë krahët ideologjik e politik u bashkuan jo vetëm në lajmërimin e kësaj vdekjeje, por edhe në tejzgjatjen e vazhdueshme të vet lajmërimit – tejzgjatje që tashmë arriti përiudhën pothuajse 30 vjeçare. Por, për vdekjen nuk ka çka të mendohet. Ajo është fakt biologjik. Në politikë, si dhe tjetërkund, çështja e vdekjes, apo ajo e mbijetesës, nuk ekziston si kategori të mendimit. Siç thotë edhe Spinoza – filozofi më i rëndësishëm dhe më me ndikim për Louis Althusser – vdekja ka nxitur dhe inspiruar vetëm mendimin moral apo religjioz.

Filozofia është ekzaktësisht e kundërta e religjionit, dhe sidomos e moralit. Dhe kjo është pikënisja e Althusserit në librin Filozofia për Jo- Filozofët, që u botua në shqip para pak ditësh. Lexuesit që kanë dije për sistemin filozofik të Althusserit, do të befasohen sapo të fillojnë së lexuari për herë të parë Filozofinë për Jo-Filozofët. Ajo që është befasuese dhe unike në këtë libër nuk ka të bëjë aspak me përmbajtjen e librit: të gjitha konceptet dhe tezat e prezentuara këtu janë zhvilluar në librat e mëhershëm të Althusserit, qysh nga fillimi i viteve 1960. Ajo që e dallon dhe e bën të veçantë këtë libër është forma e tij: filozofia e prezentuar për jo-filozofët, për jo-specialistët e fushës. Althusser ka bërë diçka të ngjashme edhe në seminarin e vitit 1967, filozofia dhe filozofia spontane për shkenctarët, që u botua në vitin 1974. Dallimi është ndërmjet këtyre dy teksteve është metodologjik. Filozofia spontane për shkencëtarët ishte seminar jo për ata që nuk e praktikojnë filozofinë, por për ata që e praktikojnë pa ditur se po e bëjnë atë. Pra, këtë formë të praktikimit Althusser e quan spontanitet. Për më tepër, në teorinë e kritikës së ideologjisë, ideologjia spontane ka karakter qëndror në sistemin Althusserian. Me ideologji spontane duhet kuptuar të gjitha pozicionet të cilat deklarohen si kundër, anti apo jo ideologjike, por që duke u deklaruar si të tilla, ato në mënyrë spontane tashmë janë në ideologji dhe i praktikojnë spontanisht presupozimet ideologjike. Ky është niveli i parë i abstraksionit ideologjik që e strukturon çasjen në realitetin tonë si dhe në të ashtuquajturën jetë të përditshme. Ndërsa, niveli i dytë është ideologjia e strukturuar si religjion apo mitologji. Zbulimi i matematikës në Greqinë antike shënon një ngjarje të jashtëzakonshme. Si pasojë, u shkatërrua universi i kuptimit kozmik të garantuar nga mitologjia e religjioni. Këtu matematika si shkencë ka karanter dhe natyrë subverzive. Nuk ka më stabilitet e homogjenitet. Këtu çarja ndodhnë ndërmjet universit mitik e religjioz dhe shkencës. Detyra e filozofisë – e cila ndonëse për dallim nga shkenca nuk ka objekt të studimit, por që përbrendëson rigorozitetin shkencor – është të krijojë kuptimin nga kjo çarje. Thënë ndryshe, ajo duhet të prezentojë rregullat e tezat shkencore në univerzin e lënë bosh nga çarja.

Ndërsa, nocioni i ideologjisë dhe procedura për kritikën e saj janë shtylla qendrore në projektin e tij filozofik. Që nga Althusser, dhe jo nga Marksi, koncepti i ideologjisë është temë qendrore e filozofisë. Raporti i Marksit me filozofinë është raport tensioni, inkonsistence, shpërfillje e nënçmimi. Ndonëse puna e Marksit prej vitit 1884 e tutje është anti-filozofike, por si i tillë, Marksismi (kuptuar si kritika e ekonomisë politike) dhe filozofia kanë raport jo vetëm të ndër-kushtëzuar, por e para e kushtëzon të dytën.

Për Marksin, ideologjia operon në nivel të iluzionit. Për te, filozofia është vet ideologjike. Në Ideologjia Gjermane, të shkruar së bashku me Friedrich Engels, Marksi e vendosë një paralele jo fort të zakonhme. Për të, raporti i filozofisë me jetën reale është sikurse raporti i masturbimit me aktin seksual. Althusseri, duke u nisur nga teza e fazës imagjinare të psikanalisti Jacques Lacan dhe tri llojet e dijes te Spinoza, teorizon ideologjinë jo si iluzion (për Lacanin, iluzioni konstituon realitetin), por si keq-reprezentim të realitetit. Ideologjia, thotë Althusser, është keqreprezentim i marrëdhënieve imagjinare të njerëzve me kushtet reale të ekzistencës së tyre. Kjo tezë është prezentuar për herë të parë në këtë formë në vitin 1970, në esenë e famshme dhe qendrore, Ideologjia dhe Aparatet Ideologjike Shtetërore, por që e përcjellë Althusser deri në fund të projektit filozofik.

Triada e filozofisë-politikës-shkencës është struktura e marrëdhënieve që e konstituon projektin e Althusser. Por, formati i kësaj platforme dhe këtij teksti nuk mundëson diskutimin e secilit kusht të filozofisë së Althusserit. Sidoqoftë, do të përpiqem që në vazhdim të diskutoj koneptualizimin e filozofisë nga Althusser.

Althusser i propozon dy definime të filozofisë. Definicioni i parë i përket fazës së parë të punës së tij, që vet Althusser më vonë e kritikon si devijim teoricist dhe distancohet nga ajo. Filozofia, sipas Althusser, është teoria e praktikës teorike. Ky konceptualizim i filozofisë është bërë mbi premisë epistemologjike, ku filozofia si praktikë teorike si praktikë e ndryshme nga praktikat tjera, dhe si teori e procesit të prodhimit të dijes. Në Francë, epistemologjia ishte jashtëzakonisht shumë e zhvilluar. Mjafton vetëm të përmenden emrat e Jean Cavaillès (i cili gjatë Luftës së Dytë Botërore ishte ushtar i rezistencës dhe u ekzekutua në vitin 1944), Georges Canguilhem, si dhe posaqërisht Gaston Bachelard, i cili ishte mentori i tezës së magjistraturës së Althusser. Paradoksalisht – apo jo edhe aq – teza e magjistraturës së Althusser ishte mbi përmbajten në mendimin e Hegelit, përkatësisht mbi një koncept Hegelian, që vazhdon të jetë objekt mospajtimi e diskutimi të përhershëm: dialektikën e padronit dhe skllavit. Në të vërtetë, disa nga studiuesit më serioz të punës së Althusserit mendojnë se kjo ishte periudha kur Althusser për një moment të shkurtër ishte Hegelian. Por, raporti i tij me Hegelin është shumë më i komplikuar se sa reduktimi skematik në një periudhë të caktuar kohore. Për shembull, ndonëse është anekdotë, një ngjarje ia vlenë të tregohet. Në Francë, si në asnjë vend tjetër, ekziston një fenomen që pothuajse çdo dekadë, botohet nga një libër/studim për Hegelin, që si pasojë ka ndryshimin paradigmatik të mënyrës se si vazhdohet të lexohet filozofia hegeliane. Këta libra ridefinojnë fushën në të cilën intevenojnë, ku më asgjë nuk mbetet e njëjtë. Këtu po mendoj për Beatrice Longuenesse, Catherine Malabou, dhe veçanërisht Gérard Lebrun. Kur në vitin 1972 Lebrun botoi (padyshim librin e tij më të rëndësishëm) La Patience du concept: essai sur le discours hégélien, Althusseri pësoi një (thënë poetikisht) tronditje filozofike. Sipas disa prej bashkëpuntorëve të tij nga definitivisht projekti i tij më i rëndësishëm filozofik, libri Lire le Capital, pas leximit të këtij libri, Althusser e pranonte se leximi i tij i Hegelit në fakt kishte qenë një keqlexim i madh. Por, vetëm filozofët e staturës së Althusserit arrijnë të prodhojnë keqlexime kaq kreative, kaq të thella dhe të cilat, edhe pse janë të gabuara, arrijnë ta rikonfigurojnë fushën në të cilën operojnë dhe asnjë rregull më nuk vazhdon të jetë i njejtë. Në këtë kontekst duhet përmendur se në fund të jetës së tij, në atë që njihet si periudha e materializmit aleatorik apo materializmit të ndeshjes, çasja e Althusser në raport me Hegelin ndryshon goxha shumë.

Por, të rikthehem te konceptualizimi i dytë i filozofisë. I pakënaqur nga kontura dhe limitet epistemologjike të konceptualizimit të filozofisë, Althusser synoi të ri-definoj atë. Këtu duhet të insistoj në një problematikë filozofike, por vetëm në formën e një teze: koordinatat epistemologjike janë të pamjaftushme pa bazën ontologjike për çfarëdo projekti filozofik. Këtu shfaqet tensioni Althusserian ndërmjet Spinozës dhe Hegelit. Në fakt, në një instancë të analizës, e gjitha puna filozofike e Althusser duhet shikuar dhe analizuar nga perspektiva e këtij tensioni. Çdo tezë e Althusser duhet të lexohet përbrenda këtij tensioni. Ontologjia Spinoziste nuk i përgjigjej kërkesave të shtruara nga problematika Althusseriane, ndonëse Althusser dëshironte të pretendonte ashtu. Te Althusser, gjithnjë ekziston një tension i patejkalueshëm ndërmjet nevojave të problematikave dhe kritikës apo përgjigjeve për problemet e problematikës. Ekziston një diskrepancë dhe “sintezë disjunktive” (Deleuze) ndërmjet kritikës që ai artikulon, dhe kornizës ontologjike brenda së cilës artikulohet kritika.

Kjo mund të konsiderohet si problematika e definicionit të dytë të filozofisë. Filozofia që në instancë të fundit është luftë klasore në teori, nuk nënkupton që ajo në vetvete është pjesë e luftës klasore në fushën e teorisë. Althusser gjithnjë ka operuar me teza të kondenzuara, pothuajse në formën Spinoziste të prezentimit. Kjo në fakt është veçori e tij në të gjitha tekstet. Lufta klasore zhvillohet në (së paku) tri domene kryesore: në domenin ekonomik, ideologjik dhe politik. Në luftën klasore, lufta klasore politike është forma më e lartë e saj. Definimin e Lenini për politikën si ekonomi në formë të koncentruar, Althusser e avancon tutje, duke thënë se filozofia është koncentrat teorik i politikës. Nëse këtë e shtyjmë një hap tutje, atëherë çka Althuser mendonte me këtë formulë tërësisht skematike është se gjithçka që ndodhë në filozofi, në instancë të fundit, ka pasoja politike jo vetëm në fushën e teorisë, por edhe pasoja politike në politikë, apo në luftën klasore politike. Rreziku i suturimit këtu është më se real dhe bindja ime është që Althusser jo gjithmonë e zgjidhë me sukses këtë ngërç apo qorrsokak teoriks. Ndonësë ai është i qartë në dallimin ndërmjet filozofisë me shkencën, ideologjinë dhe politikën, megjithatë Althusser jo rrallë përfundon duke e nënshtruar filozofinë ose ndaj shkencës, ose ndaj politikës. Për këtë të fundit, në periudhën e njëfarë kinse ndikimi Maoist, Althusser deklaronte se politika duhet të marrë postin komandues. Por, një problematikë tjetër përbrenda problematikës Althusseriane, qëndron në konceptualizimin e shkencës. Duke operuar në horizontin Spinozist, Althusser mendon se për dallim nga filozofia, shkenca nuk ka raport të afërt me tendencën klasore të ideologjive. Mjafton sot të shikojmë zhvillimet shkencore: shkenca nuk ka kurrëfarë karakteri subverziv, ajo është totalisht e integruar në logjikën e riprodhimit kapitalist. Për më tepër, shkenca është duke e humbur një betejë të rëndësishme, atë me teknologjnë, por ky është debat tjetër. Limiti i Althusser qëndron në pamundësinë e tij për ta para ndryshimin paradigmatic në funksionimin e ideologjisë në epokën e kapitalizmit të vonshëm global. Ky ndryshim konsiston në atë që në teorinë Lacaniane quhet kalimi nga autoriteti ndalues (Ligji), në ideologjinë e supergos hedoniste. Dhe, thënë në termet e tij, është pikërisht struktura ideologjike e strukturuar si absoluti Spinozist që e shënjon limitin Althusserian. Korelative me të është limiti politik i tij. Limiti politik i Althusserit, dhe i projektit të tij filozofik në përgjithësi, është simptoma e limit të eksperimentit socialist të shekullit të kaluar. Althusser asnjëherë nuk ka hequr dorë nga emancipimi dhe për dallim prej shumë kolegëve të tij, ai ka mbetur Marksist deri në fund të jetës së tij. Dështimi i një eksperimenti politik nuk është dështimi i vet idesë dhe Althusser e dinte këtë (shih për shembull edhe autobiografinë e tij). Ri-mendimi i projektit emancipues, pra idesë së Komunizmit, nuk është i mundur pa kaluar nëpër pyetjet dhe problematikat e ngritura nga Althusser.

 

Andaj, duke u bazuar në gjithë këto, e që në një instanë të analizës janë temat që e strukturojnë librin, Filozofia për Jo-Filozofët nuk është libër i ri i Althusserit, në kuptimin strikt të fjalës. Por, ndoshta pikërisht mjeshtria e tij qëndron në këtë pikë. Paradoksalisht, ndëonëse është synuar të jetë hyrje në filozofi për jo-filozofët, ky libër është libri më adekuat për të filluar studimin e filozofisë së Althusserit nga vet filozofët.