mendim
Lenin dhe Hegeli

Lenin dhe Hegeli

Agon Hamza - 20 dhjetor 2018 - 12:48

Filozofi Jean-Claude Milner në librin e tij Relire la revolution i atribon një anektodë ish mësuesit të tij, Louis Althusser. Dhe, duke e pasur parasysh mënyrën e mendimit dhe asociimit të Althusser, kjo anektodë ka shumë mundësi të jetë e vërtetë. Althusser e ka teoretizuar një tipologji të liderëve revolucionarë, që e vendosë atë në raport komplementar me kategorizimin që Kierkegaard-i i bën njerëzimit në oficer, shërbyese dhe pastrues oxhakësh. Sipas tij, liderët revolucionarë klasifikohen në liderë që citojnë proverba, në ata që nuk citojnë proverba dhe në liderë që zbulojnë proverba të reja. Këta të kategorisë së parë janë zullumqarë (Althusser mendon për Stalinin); liderët të cilët nuk citojnë proverba janë revolucionarë të jashtëzakonshëm, por janë të predestinuar të dështojnë (psh Robespierre). Por, janë vetëm revolucionarët e kategorisë së tretë ata të cilët e kuptojnë natyrën e vërtetë  të revolucionit dhe kanë sukses – Lenini, Mao. Kjo triadë i reprezenton tri format e lidhjes apo konceptualizimin me idenë e emancipimit. Zullumqarët janë ata të cilët e përvertojnë revolucionin në traditën ideologjike të kombit përkatës (rasti tipik me Stalinin). Revolucionarët e tjerë dështojnë sepse, si rregull, shkëputja me të kaluarën në vetvete, pa arritur të etablohen “rregullat/zakonet” e reja është strukrutalisht e pamundur. Arsyeja pse Mao dhe Lenini kanë pasur sukses nuk qëndron në radikalitetin e tyre në raport me Robespierre apo Stalinin. Ata kanë sukses sepse kanë arritur të zbulojnë proverba të reja, që do të thotë se kanë arritur të imponojnë ‘rregulla’ të reja që e rregullojnë jetën. Ky është çelësi i politikës emancipuese dhe luftës ideologjike: është relativisht lehtë ta marrësh pushtetin, madje të fitosh edhe revolucionin. Por, çështja më e vështirë është rimendimi dhe zbulimi i ‘zakoneve’ ditore, të cilat jo vetëm që e rregullojnë jetën e përditshme, por e rregullojnë atë kualitativisht më ndryshe, pra më mirë. Në vazhdim, unë do të përpiqem t’i nxjerri pasojat filozofike dhe politike të tipologjisë Althusseriane.

Për çka qëndron sot emri i Leninit? Ose, thënë në termet e Alain Badiousë, çka mendojmë kur mendojmë për Leninin si emër? A ka kuptim filozofik Lenini? Në shkurt të vitit 1968, Althusser e ka shkruar një ese tashmë klasike me titullin “Lenini dhe Filozofia.” Ideja e diskutimit filozofik, ishte jashtëzakonisht e huaj për Leninin. Për më tepër, ai ishte armik i debatit filozofik. Por, jo për arsye Deleuze-iane ama. Përafërsisht një dekadë para Revolucionit të Tetorit, dhe pak vite pas atij të shkurtit të 1905, shkrimtari Maksim Gorky e ftoi Leninin për një debat filozofik me një grup intelektualësh Bolshevik, Ostrovists, me të cilët Gorky e ndante orientimin e njejtë filozofik. Për Leninin, intelektualët ishin mikroborgjez, pavarësisht pozicionit ideologjik në politikë dhe në filozofi që ata mund ta okuponin. Althusser, si filozof i Leninizmit, e ndante të njëjtën bindje. Për t’u bërë ‘ideologë të klasës punëtore’ (Lenini) apo ‘intelektual organik’ (Gramsci), shkruan Althusser, atëherë intelektuali duhet të jetë në ri-edukim përmanent, apo në revolucion të përherhëm të ideve të tyre.

Grupi i filozofëve të cilët Gorki donte të debatonin Leninin ishin politikisht radikal të majtë, por filozofikisht përfaqësonin atë që ishte fryma më popullore e filozofisë së kohës, një orientim i zhvilluar nga filozofi austriak Ernst Mach. E kuptuat tashmë: autori i librit Materializmi dhe Empirio-Kriticizmi (padyshim njëri ndër librat me të këqinjë të shkruar ndonjëherë) ftohej të debatonte me empirio-kriticistët Rus. Përgjigja e Leninit ndaj ftesës së Gorkit natyrisht se ishte negative.

Refuzimi i Leninit, e qeshura e tij ndaj idesë së debatit filozofik është simptomatike. Refuzimi i Leninit ishte taktik; për të, uniteti i Partisë, uniteti i intelektualëve dhe uniteti i emigracionit ishte i rëndësisë primare, dhe ai nuk duhej të vihej ne pikëpytje nga “trivialitetet” si debate filozofik.

Kjo është thellësisht paradoksale, sepse Lenini me këtë mos-veprim (sikurse te Lacan, jo-marrëdhënie) efektivisht e propozoi njërën ndër tezat më serioze filozofike, atë që pastaj do bëhej premisa e filozofisë Althusseriane. Teza Leniniste e filozofisë është kjo: filozofia nëpërmjet vizatimt apo hedhjes së linjave të demarkimit, ndanë. Ajo assesi nuk bashkon. Siç thotë Althusser, në “fushëbetejën që është filozofia, të gjitha teknikat e luftës janë të lejuara, duke përfshirë edhe grabitjen dhe kamuflimin.”

Por, Lenini ishte lexues i Hegelit, antiteza e të cilit ishte Althusser. Kjo është një pikë tjetër e cila i bashkon këta dy, por për arsye të ndryshme. Njëra ndër pikat kryesore të marrëdhënies shumë të komplikuar të Kapitalit të Marksit dhe Logjikës së Hegelit është – në tërë paradoksalitetin e vet kësaj teze – Lenini. Në komentet e tij në vitin 1915 gjatë studimit të Shkencës së Logjikës, Lenini e shkroi një koment shumë interesant. Teza e Leninit është kjo: "Aforizëm: është e pamundur të kuptohet tërësisht Kapital-in e Marksit, dhe posaqërisht kapitujt e tij të parë, pa e studiuar tërësisht dhe kuptuar tërë Logjikën e Hegelit. Si pasojë, gjysmë shekulli më vonë asnjë Marksist nuk e kuptoi Marksin."

Të jem absolutisht i qartë: e njejta vlenë për vet Leninin. Lenini nuk e ka kuptuar Hegelin, ose thënë ndryshe, Lenini ishtë një keqlexues i Hegelit në tërësi – por, keqlexues kreativ. Dhe në filozofi, keqleximi kreativ është gjithnjë më produktiv se sa leximi klasik dhe ‘korrekt’. Por, Lenini nuk e ka kuptuar as Kapital-in, që është një libër definitivisht jo-filozofik. Por, kjo është një dimension tjetër, domethënë në limitin e Leninit për të kuptuar dimenzionin ‘transcendental’ të kritikës së ekonomisë politike. Kritika e ekonomisë politike nuk është e reduktueshme vetëm në nivelin ontik. Mirëpo, ajo që Lenini e mësoi nga Hegeli ishte gjeniale. Për dallim nga Marksi, i cili në moshën/fazën e tij ideologjike, besonte në një model racional të progresit historik, Lenini e mohonte këtë, dhe teleologjia ishte totalisht e papranueshme për të. Për Leninin, Hegeli ishte filozofi i pasigurisë dhe mungesës së garancisë transcendentale për/në zhvillimin historik. Por, ndoshta mund të thuhet se dobësia filozofike e Leninit ishte kushti për gjenialitetin e tij politik.

Lenini është autor i një teksti të shkurtër të quajtur “Mbi Parullat” (të cilin, Althusser e admironte). Ky tekst është një ushtrim i jashtëzakonshëm në artin e mendimit politik, apo në parullën e Leninit: ‘analizë konkrete e situatës konkrete.’ Vështirësia e vërtetë e diktumit të Leninit nuk është analizimi i “situatës konkrete” (çka vërtetë po ndodhë në singularitet), por në ofrimin e “analizës konkrete”. Kjo do të thotë, një analizë e cila nuk është e angazhuar në identifikimin e analistit – si një analist abstrakt i situatës konkrete, ose si dikush që mund të garantoj se ofrimi i analizës konkrete do t’i garantoj njohjen nga të tjerët si Marksist i “vërtetë”. Kjo ishte situata gjatë krizës financiare të vitit 2008, por sidomos gjatë krizës së refugjatëve në Europë disa vite më herët.  Ndërmarrja e “analizës konkrete” është traumatike (në kuptimin psikanalitik) sepse ajo i jep përparësi situatës konkrete ndaj riprodhimit të analistit si individ abstrakt. Kjo do të thotë që analiza merr anën e klasës, të shtypurve, etj në vend se anën e të Majtës. Apo, duke pritur efektet e intervenimit apo analizës, që të vendosë se cilës anë t’i bashkohemi. Rreziku apo risku është i lokalizuar pikërisht në këtë pikë. Nuk ka pozicion “para” (ose, paraprak) – individi e kupton ku qëndron gjatë angazhimit ideologjik, artistik, politik, religjioz, etj. Nuk është se si individ, ti bën analizë të ftoftë, objektive të realtietit socio-ekonomik, dhe e kupton që tendenca është në anën e proletariatit dhe pastaj vendosë të bëhesh i majtë, apo komunist. E njejta ndodhë me përvojën religjioze, etj. E kundërta është oportunizëm, apo blasfemi. Për shembull, çështja apo kriza e refugjatëve e viteve të fundit. Refugjatët, të cilat ishin dhe vazhdojnë të jenë në në të pashpresë, shumë më përpara do ta përkrahnin tezën e Slavoj Žižekut për organizimin ushtarak (të teoretizuar jo nga Lenini, por nga Marksisti Amerikan Fredric Jameson) të jetërave të tyre, se sa të besojnë se jerërat e tyre duhet të behen edhe më të pakuptimta, që organizimi tashmë shumë fragjil i jetërave të tyre të shpërbëhet në emër të një nocioni abstrakt të lirisë.

Andaj, ku qëndrojmë sot me Lenini dhe Marksin? Marksi sot është i pranueshëm. Në Maj të këtij viti, në 200 vjetorin e lindjes së tij, të gjitha mediat konzervative e liberale u bashkuan në festimin e ditëlindjes së tij, duke e portetizuar punën e Marksit me ngjyra rozë. Në qarqet politike e akademike, konzervativët gjithnjë e më shumë pajtohen me Marksin, këtë poet të mallrave dhe përshkruesit të bukur të dinamikës së marrëdhënieve kapitaliste të prodhimit. Por, si është e mundur të pajtohesh me Marksin, kur nuk e konsideron vetvetën marksist revolucionar? Përgjigja është te vet Marksi (apo, dhe Lenini) nga Familja e Shenjtë: Marksi është shndërruar në Shën Marksi, që do të thotë se analizat ekonomike të Marksit janë të sakta, por pasojat politike të tyre janë të devijuara, apo të rrezikshme. Por, a nuk ndodhë edhe e njejta me Leninin, shndërrimi i tij ne Shën Lenin, nëpërmjet Steve Bannon, i cili me krenari deklarohet si Leninist?

Këtu duhet të kemi parasysh raportin ndërmjet socializmit dhe komunizmit. Ekziston një tezë vullgare sipas të cilës socializmi është shkalla e parë drejt komunizmit. Eksperimentet socialiste të shekullit të kaluar, në të gjitha verzionet e tij: Sovietik, Kinez, Shqiptar, Jugosllav, Kuban, etj) ka dështuar. Nuk ka çarje ndërmjet idesë (së socializmit) dhe pervertimit të saj në praktikë. Vet ideja është e pervertuar në vetvete. Socializmi është emri i pamundësisë politike. Avokatët më të zëshëm të socializmit janë Elon Musk dhe Bill Gates. Dhe, kjo nuk është aspak e befasishme. Duke i’u referuar “intelektualit organik”, Elon Musk, i cili mendon se si pasojë e kompjuterizimit, makinerisë inteligjente, robotizimit, e kështu me rradhë, puna njerëzore do të zëvendësohet nga makinat. Prandaj, mendon Musk, më shumë gjasë do të përfundojmë në situatën me të ardhurat bazike univerzale. Sociologu Philippe van Parijs argumenton se të ardhurat bazike univerzale janë e vetmja formë për ta shpëtuar kapitalizmin. Këtë e dinte edhe Lula, gjatë kohës kur ishte kryetar i Brazilit.

Andaj, të rikthehemi të Hegeli dhe Lenini. Socializmi nuk është forma e organizimit shoqëror në të cilën shkatërrohet prona. Përkundrazi, në socializëm ndodhë vetëm transformimi i karakterit të saj: prona, nga karakteri i saj privat, shndërrohet në pronë shtetërore apo publike. Thjeshtë, ndryshon pronari i saj. Socializmi, pra, nuk është negacioni i pronës si të tillë, por është vetëm negacion i një tipi partikular të pronës, duke mos e prekur fare fushën shoqërore të marrëdhënieve në të cilat prona funksionon si kushti i marrëdhënieve ekzistuese të prodhimit. Socializmi është “komunizëm vullgar.” Në këtë kuptim, e ardhmja e socializmit është gjithnjë kapitalizmi, dhe jo e kundërta.

Andaj, si duhet ta mendojmë këtë, ta quaj, reaksion socialist ndaj Idesë së Komunizmit?
Vitin e kaluar e majta gjithandej globit ka qenë në disponim festiv. Dhe, për arsye të forta. Ishte 100 vjetori i Revolcuionit Bolshevik; 150 vjetori i botimit të vëllimit të parë të Kapital-it të Marksit; 50 vjetori i Komunës së Shangait; 500 vjetori i vendosjes së 96 tezave në derën e Kështjellës së Wittenberg-ut nga Martin Luterit. Por, një pyetje mbeti pa u përgjigjur: pse kemi nevojë për të kujtuar të kaluarën, në të tashmen, e cila nuk ngjanë aspak me atë që festojmë? Obskurantistët akademikë të “studimeve të kujtesës” na thonë se vetëm kujtesa e së kaluarës e parandalon atë prej përsëritjes. Nëse ka premisë ideologjike, atëherë kjo është ajo e tillë. Ajo që e parandalon, ose së paku ka potencial për të parandaluar, përsëritjem nuk është kujtesa, por mendimi. Siç do të thoshte Hegeli në Shkencën e Logjikës, filozofia, filozofia e pastër/puro, pa determinime të tjera.